Άρθρα

Η γνωστή σε όλους μας τελειομανία ή τελειοθηρία, η οποία στην ακραία της έκφραση μπορεί να μετασχηματιστεί σε μία ψυχική διαταραχή, η οποία ονομάζεται Ιδεοψυχαναγκαστική Διαταραχή Προσωπικότητας, συχνά συγχέεται λανθασμένα με την Ιδεοψυχαναγκαστική Διαταραχή. Στην πραγματικότητα, οι δύο αυτές διαταραχές, η Ιδεοψυχαναγκαστική Διαταραχή Προσωπικότητας και η Ιδεοψυχαναγκαστική Διαταραχή, δεν ταυτίζονται αλλά αποτελούν δύο διαφορετικές ψυχιατρικές διαγνώσεις, οι οποίες είναι δυνατόν ωστόσο να συνυπάρχουν στο ίδιο άτομο. Σε τι λοιπόν διαφέρουν οι δύο αυτές κλινικές καταστάσεις;

Η Ιδεοψυχαναγκαστική Διαταραχή είναι μία σύνθετη και αρκετά δυσνόητη για τους περισσότερους διαταραχή άγχους, η οποία περιλαμβάνει ιδεοληψίες και καταναγκασμούς. Οι ιδεοληψίες είναι επαναλαμβανόμενες ιδέες αρνητικού και ανεπιθύμητου ή απαγορευμένου περιεχομένου,  οι οποίες εισβάλλουν στο μυαλό του ατόμου ακούσια και επιμένουν παρά την προσπάθειά του να απαλλαγεί από αυτές. Όταν το μυαλό του ατόμου κυριεύεται από την παρουσία μιας ιδεοληψίας, το άτομο καταλαμβάνεται από ένα οξύ αίσθημα αβεβαιότητας και αμφιβολίας και ένα αίσθημα επικείμενου και σίγουρου κινδύνου. Ως εκ τούτου, αισθάνεται έντονο φόβο, ή ακόμη και πανικό, και νιώθει υποχρεωμένο να πράξει κάτι, ώστε να αποτρέψει την επικείμενη απειλή. Καταφεύγει λοιπόν σε συγκεκριμένους καταναγκασμούς ή τελετουργίες που σκοπός τους είναι να αποτρέψουν την επικείμενη απειλή και να ανακουφίσουν το άτομο από τον φόβο του ή τη δυσφορία του.

Η Ιδεοψυχαναγκαστική Διαταραχή Προσωπικότητας (ΙΨΔΠ), είναι, όπως δηλώνει το όνομά της, μία από τις πλέον συχνές διαταραχές της προσωπικότητας και όχι μία διαταραχή άγχους, όπως είναι η Ιδεοψυχαναγκαστική Διαταραχή (ΙΨΔ)· αφορά δηλαδή σε σταθερά δυσλειτουργικά στοιχεία στον χαρακτήρα του ατόμου. Επομένως, όταν κάποιος χρησιμοποιεί την έκφραση «είμαι λίγο ή πολύ ψυχαναγκαστικός», στην πραγματικότητα αναφέρεται σε αυτόν τον τύπο προσωπικότητας και όχι στην ίδια την ΙΨΔ, η οποία είναι μία εντελώς διαφορετική κατάσταση. Ενώ λοιπόν είναι δυνατόν ένα άτομο να έχει κάποια από τα στοιχεία αυτού του τύπου προσωπικότητας, χωρίς ωστόσο να πληροί τα απαραίτητα διαγνωστικά κριτήρια για να λάβει τη διάγνωση της ΙΨΔΠ, δεν μπορεί ποτέ να έχει «λίγη» ΙΨΔ, όπως λανθασμένα πολλές φορές λέγεται. Συνεπώς είτε κάποιος πληροί τα διαγνωστικά κριτήρια για να λάβει τη διάγνωση της ΙΨΔ είτε δεν τα πληροί και άρα δεν πάσχει από τη διαταραχή.

Στην ΙΨΔΠ δεν κυριαρχούν οι ιδεοληψίες και οι καταναγκασμοί, όπως συμβαίνει στην ΙΨΔ αλλά επικρατεί ένα διάχυτο και μόνιμο μοτίβο ενασχόλησής του ατόμου με την τάξη των πραγμάτων, με την τελειότητα και με τον προσωπικό και διαπροσωπικό έλεγχο, εις βάρος της ευελιξίας και της αποτελεσματικότητας, το οποίο ξεκινάει νωρίς κατά την ενηλικίωσή του ατόμου. Κατά συνέπεια, στα άτομα με ΙΨΔΠ υπερισχύει η έμμονη και η άκαμπτη ενασχόλησή τους με κανόνες για το πώς πρέπει να γίνονται τα πράγματα, καθώς και η τελειοθηρία, σε τέτοιο βαθμό που η εργασιακή ή η ακαδημαϊκή τους απόδοση και η υγεία τους να επηρεάζονται αισθητά, ενώ επίσης αφοσιώνονται στην εργασία τους απόλυτα σε σημείο που παραμελούν την κοινωνικότητα και την ψυχαγωγία τους. Η τελειοθηρία τους μάλιστα και η ενασχόλησή τους με ανούσιες και ασήμαντες λεπτομέρειες συχνά  τα οδηγεί σε αναβολή ή ακόμη και σε αδυναμία να ολοκληρώσουν απλές καθημερινές εργασίες και υποχρεώσεις. Πολλές φορές η ενασχόλησή τους με τις λεπτομέρειες και με τους κανόνες ή με την τάξη και με την οργάνωση των πραγμάτων ή των προγραμμάτων φθάνει σε σημείο που ο πρακτικός σκοπός αυτής της ενασχόλησης χάνεται. Βλέπουν το δέντρο και χάνουν το δάσος δηλαδή. Επιπλέον είναι άτομα συγκεντρωτικά, δυσκολεύονται δηλαδή να κάνουν καταμερισμό εργασιών ή να συνεργαστούν με άλλους, διότι δεν εμπιστεύονται τους άλλους στο ότι θα καταφέρουν να κάνουν αυτό που πρέπει, όπως πρέπει. Είναι άτομα αναποφάσιστα, αναβλητικά, σχολαστικά και μίζερα και προσέχουν πολύ να μην ξοδεύουν χρήματα για τον εαυτό τους ή τους άλλους· προτιμούν να αποταμιεύουν τα χρήματά τους για τυχόν μελλοντική καταστροφή. Τα άτομα με αυτήν τη διαταραχή προσωπικότητας είναι επίσης παθολογικά ευσυνείδητα και ιδιαιτέρως άκαμπτα σε ό,τι αφορά ζητήματα ηθικής ή αξιών.

Εκτός από την κλινική τους εικόνα, δηλαδή τον τρόπο με τον οποίο  εκδηλώνεται η καθεμία από τις δύο διαταραχές, οι δύο αυτές διαταραχές διαφέρουν και ως προς την εναισθησία (insight) των ατόμων που φέρουν την κάθε διάγνωση. Συνεπώς, ενώ τα άτομα με ΙΨΔ κατά κανόνα αναγνωρίζουν ότι η συμπεριφορά τους είναι προβληματική και συνήθως επιθυμούν και δέχονται να λάβουν θεραπεία, τα άτομα με ΙΨΔΠ συνήθως δεν αναγνωρίζουν ότι ο τρόπος που σκέφτονται και λειτουργούν είναι προβληματικός και ως εκ τούτου δεν πιστεύουν ότι χρειάζονται θεραπεία. Εξαιτίας της αδυναμίας τους να αναγνωρίσουν τη συμπεριφορά ως προβληματική και να λάβουν θεραπεία, οι διαπροσωπικές τους σχέσεις είναι κατά κανόνα συγκρουσιακές και δυσλειτουργικές τόσο στο εργασιακό όσο και στο κοινωνικό και οικογενειακό τους περιβάλλον.