Γράφει η Γκόλφω Λιαμάκη

Για πολλούς ανθρώπους που ζουν με Ιδεοψυχαναγκαστική Διαταραχή (OCD), η εμπειρία είναι τόσο βασανιστική, ώστε περιγράφεται σαν ένα «τέρας» που έχει εισβάλει στο μυαλό τους. Οι αμφιβολίες επανέρχονται, οι καταναγκασμοί καταλαμβάνουν όλο και περισσότερο χώρο και η ανακούφιση διαρκεί λίγο. Η εικόνα αυτή εκφράζει την εξάντληση και την αίσθηση απώλειας ελευθερίας που συχνά να συνοδεύουν τη διαταραχή.

Ο τρόπος, όμως, με τον οποίο ένα άτομο κατανοεί το OCD έχει σημασία. Μπορεί να το βοηθά να αναγνωρίζει όσα του συμβαίνουν και να συμμετέχει ενεργά στην αλλαγή. Μπορεί επίσης, σε ορισμένες περιπτώσεις, να ενισχύει τον φόβο απέναντι στον ίδιο του τον νου.

Όταν το OCD παρουσιάζεται ως ξεχωριστός αντίπαλος

Στη θεραπεία χρησιμοποιείται μερικές φορές η εξωτερίκευση του OCD: η διαταραχή αποκτά όνομα, μορφή ή χαρακτηριστικά μιας ξεχωριστής οντότητας. Ιδιαίτερα στα παιδιά, αυτή η προσέγγιση μπορεί να προσφέρει έναν συγκεκριμένο και κατανοητό τρόπο αναγνώρισης των συμπτωμάτων και συμμετοχής στη θεραπεία. Μπορεί επίσης να βοηθά ορισμένους ενήλικες να αποκτήσουν απόσταση από τις ιδεοληπτικές σκέψεις και τις καταναγκαστικές αντιδράσεις τους.

Για άλλους ανθρώπους, όμως, η εικόνα ενός ισχυρού αντιπάλου μπορεί να ενισχύει την αίσθηση ότι κάτι ξένο τούς ελέγχει. Το άτομο μπορεί να φοβάται περισσότερο όσα συμβαίνουν μέσα του και να αισθάνεται λιγότερο ικανό να τα επηρεάσει. Η προσπάθεια αντιμετώπισης μπορεί τότε να επικεντρώνεται στην απομάκρυνση των σκέψεων ή στην εξάλειψη κάθε συναισθήματος που συνδέεται με το OCD.

Μια θεραπευτική μεταφορά χρειάζεται επομένως να αξιολογείται με βάση την επίδρασή της στον συγκεκριμένο άνθρωπο. Τον βοηθά να κατανοεί την εμπειρία του και να αναπτύσσει περισσότερη ελευθερία ανταπόκρισης; Ή αυξάνει την αίσθηση ότι βρίσκεται υπό την εξουσία κάποιου πράγματος που δεν μπορεί να προσεγγίσει και να καταλάβει;

Ένας εσωτερικός μηχανισμός προστασίας και διασφάλισης

Μια διαφορετική οπτική είναι να κατανοηθεί το OCD ως ένας μηχανισμός μέσα στο ίδιο το άτομο, μέσω του οποίου προσπαθεί να προστατευτεί, να ανακουφιστεί και να διασφαλίσει όσα θεωρεί σημαντικά.

Η ανάγκη αυτή είναι ανθρώπινη. Οι άνθρωποι επιθυμούν να αποφεύγουν κινδύνους, να προλαμβάνουν λάθη, να προστατεύουν τους άλλους και να παίρνουν σωστές αποφάσεις. Στο OCD, όμως, η προσπάθεια μπορεί να γίνεται υπερβολική και άκαμπτη. Το άτομο αισθάνεται ότι πρέπει να εξασφαλίσει πως δεν έχει παραβλέψει κάτι, πως δεν προκάλεσε βλάβη, πως μια απόφαση είναι σωστή ή πως μια ανεπιθύμητη σκέψη δεν αποκαλύπτει κάτι για τον χαρακτήρα του.

Η ανάγκη διασφάλισης αφορά κάτι περισσότερο από το να αισθανθεί ασφαλές εκείνη τη στιγμή. Αφορά την προσπάθεια να αποκλείσει ενδεχόμενα, να εξαλείψει αμφιβολίες και να εξασφαλίσει ότι δεν απομένει κανένα κενό που θα μπορούσε αργότερα να έχει συνέπειες. Συχνά επεκτείνεται και στην εσωτερική του εμπειρία: το άτομο προσπαθεί να βεβαιωθεί για τις προθέσεις, τις αναμνήσεις ή τα συναισθήματά του.

Οι καταναγκασμοί υπηρετούν αυτή την προσπάθεια. Έλεγχοι, επαναλήψεις, αναζήτηση διαβεβαιώσεων και ατελείωτη νοητική ανάλυση προσφέρουν ενδεχομένως μια πρόσκαιρη ανακούφιση. Σταδιακά, όμως, ενισχύουν την αίσθηση ότι η διασφάλιση είναι απαραίτητη και ότι χωρίς αυτήν το άτομο δεν μπορεί να προχωρήσει.

Κατανόηση χωρίς αυτοκατηγορία

Η αναγνώριση του OCD ως εσωτερικού μηχανισμού δεν σημαίνει ότι το άτομο επέλεξε τη διαταραχή, ότι ευθύνεται για την εμφάνισή της ή ότι μπορεί απλώς να τη σταματήσει. Ούτε σημαίνει ότι οι ανεπιθύμητες σκέψεις του εκφράζουν την ταυτότητα, τις επιθυμίες ή τις αξίες του.

Σημαίνει ότι μπορεί να κατανοήσει τη σύνδεση ανάμεσα σε όσα το δυσκολεύουν, στην ανάγκη του να διασφαλιστεί και στις αντιδράσεις με τις οποίες προσπαθεί να το πετύχει. Αυτή η κατανόηση μπορεί να αλλάξει τη σχέση του με τον εαυτό του. Το άτομο αναγνωρίζει ότι έχει εγκλωβιστεί σε έναν τρόπο με τον οποίο προσπαθεί να βοηθηθεί. Ο φόβος, η ανάγκη για βεβαιότητα και η δυσκολία περιορισμού των καταναγκασμών αποκτούν νόημα μέσα σε αυτή τη διαδικασία.

Εδώ βρίσκεται η βάση μιας συμπονετικής στάσης: στην αναγνώριση της ανάγκης που συνδέεται με την αντίδραση, μαζί με την αναγνώριση του κόστους της. Το άτομο μπορεί να καταλαβαίνει γιατί καταφεύγει σε έναν καταναγκασμό και συγχρόνως να εργάζεται για να τον περιορίσει.

Από την κατανόηση στη δυνατότητα επιλογής

Όταν ο μηχανισμός γίνεται περισσότερο κατανοητός, μπορεί να ενισχύεται και η αίσθηση δυνατότητας παρέμβασης. Το άτομο αρχίζει να αναγνωρίζει πότε αναζητά διασφάλιση, πώς επιχειρεί να την εξασφαλίσει και τι συμβαίνει μετά την προσωρινή ανακούφιση.

Η ενδυνάμωση αφορά την αυξανόμενη δυνατότητα να επιλέγει την ανταπόκρισή του, ακόμη και όταν η αμφιβολία ή η δυσφορία παραμένει. Μπορεί να αισθάνεται έντονα την ανάγκη να ελέγξει και να εξασκείται σταδιακά στον περιορισμό του ελέγχου. Μπορεί να επιθυμεί επειγόντως μια απάντηση και να μαθαίνει να συνεχίζει αφήνοντας το ερώτημα ανοιχτό.

Πρόκειται για μια απαιτητική διαδικασία, στην οποία η συμπόνια έχει πρακτική σημασία. Επιτρέπει στο άτομο να αναγνωρίζει τη δυσκολία του, να αντιμετωπίζει τις επιστροφές στους καταναγκασμούς με λιγότερη αυτομομφή και να επανέρχεται στην προσπάθεια.

Η συμπόνια μέσα στη θεραπεία

Η Γνωσιακή Συμπεριφορική Θεραπεία με Έκθεση και Παρεμπόδιση Αντίδρασης βοηθά το άτομο να περιορίζει τους καταναγκασμούς. Μέσα από αυτή τη δουλειά μαθαίνει να συνεχίζει τη ζωή του χωρίς να έχει προηγουμένως εξασφαλίσει απόλυτη βεβαιότητα ή πλήρη ανακούφιση. Η συμπονετική κατανόηση μπορεί να στηρίξει αυτή την προσπάθεια. Το άτομο αναγνωρίζει την ανάγκη του για προστασία και διασφάλιση, ενώ παράλληλα αναπτύσσει μεγαλύτερη ευελιξία στον τρόπο με τον οποίο ανταποκρίνεται σε αυτήν.

Η προσέγγιση αυτή προσφέρει τη δυνατότητα μιας λιγότερο φοβισμένης σχέσης με τον ίδιο τον νου. Το άτομο μπορεί να κατανοεί όσα του συμβαίνουν, να αναγνωρίζει πώς συντηρείται ο εγκλωβισμός του και να συμμετέχει ενεργά στην αλλαγή. Με κατάλληλη υποστήριξη και εξάσκηση, μπορεί σταδιακά να περιορίζει την προσπάθεια διαρκούς διασφάλισης και να αφήνει περισσότερο χώρο για όσα επιθυμεί να ζήσει.

Γράφει η Γκόλφω Λιαμάκη

Φαντάσου ότι ξαφνικά βρίσκεσαι μέσα σε μια βαθιά, σκοτεινή τρύπα. Δεν θυμάσαι ακριβώς πώς βρέθηκες εκεί, μόνο ότι σε κυριεύει πανικός. Νιώθεις απειλή, φόβο, αβεβαιότητα. Θέλεις απεγνωσμένα να βγεις. Κοιτάζεις γύρω σου. Δίπλα σου υπάρχει ένα φτυάρι. Το πιάνεις με λαχτάρα και αρχίζεις να σκάβεις.

Η κίνηση σού δίνει την αίσθηση ότι δεν είσαι παθητικός. Ότι κάνεις κάτι. Ότι παλεύεις. Και είναι αλήθεια: παλεύεις. Το σκάψιμο μοιάζει με λύση. Κάθε φτυαριά ανακουφίζει λίγο την πίεση, το άγχος. Νομίζεις ότι ανοίγεις δρόμο προς την έξοδο. Μα όσο περνά η ώρα, συνειδητοποιείς ότι η τρύπα γίνεται όλο και πιο βαθιά. Ο αέρας πιο βαρύς. Το φως πιο αμυδρό. Και ο φόβος μεγαλύτερος.

Το φτυάρι που μοιάζει με σωτηρία

Αυτή είναι η παγίδα της Ιδεοψυχαναγκαστικής Διαταραχής (ΙΨΔ). Η τρύπα είναι ο βασανιστικός φαύλος κύκλος της αμφιβολίας και το φτυάρι είναι οι καταναγκασμοί και τα μέτρα ασφαλείας: είναι η προσπάθειά σου να νιώσεις σιγουριά, να διασφαλιστείς, να «φτιάξεις» αυτό που νιώθεις πως είναι λάθος. Πλύσιμο, έλεγχος, επανάληψη, διαβεβαιώσεις, αποφυγή. Πράξεις που μοιάζουν λογικές και απαραίτητες. Που όμως, αντί να σε βγάζουν από την παγίδα, σε πάνε ολοένα πιο βαθιά. Αυτό είναι το παράδοξο της ΙΨΔ: οι ίδιες οι ενέργειες που κάνεις για να προστατευτείς, είναι αυτές που σε κρατούν παγιδευμένο. Δεν σε βοηθούν να βγεις από την τρύπα αλλά σε θάβουν βαθύτερα μέσα της. Με άλλα λόγια, αυτό που μοιάζει με λύση… είναι στην πραγματικότητα το ίδιο το πρόβλημα!

Η παύση ως πράξη θάρρους

Και όμως, υπάρχει διέξοδος. Η πρώτη κίνηση προς την επιφάνεια δεν είναι να σκάψεις περισσότερο ή πιο σωστά. Είναι να σταματήσεις να σκάβεις. Να αφήσεις το φτυάρι κάτω. Και αυτή η παύση, αν και φαινομενικά πολύ απλή, είναι στην πραγματικότητα από τις πιο δύσκολες πράξεις που χρειάζεται να κάνεις για να απαλλαγείς από την ΙΨΔ. Για να το πετύχεις αυτό,  πρέπει να πας κόντρα σε κάθε ένστικτο: Ενώ ο εγκέφαλός σου σού στέλνει σήματα κινδύνου και το σώμα σου ενεργοποιείται σαν να απειλείται η ζωή σου, εσύ μέσα σε αυτή την ένταση, καλείσαι να μην ακολουθήσεις το ένστικτό σου αλλά να σταθείς, να αντέξεις, και να επιλέξεις να μείνεις με την αβεβαιότητα.

Η παύση φαίνεται επικίνδυνη, ενώ οι καταναγκασμοί μοιάζουν σωτήριοι. Στην ΙΨΔ, το αληθινό θάρρος βρίσκεται στο να μην κάνεις αυτό που μοιάζει σωστό. Γιατί σε αυτό το παράδοξο, η «λύση» (δηλαδή οι καταναγκασμοί) είναι εκείνη που κρατά το πρόβλημα ζωντανό. Όμως η παύση δεν είναι αδυναμία. Είναι η πιο θαρραλέα κίνηση: να αποδεχτείς ότι δεν έχεις απόλυτο  έλεγχο. Να επιλέξεις συνειδητά να μην διορθώσεις, να μην καθησυχαστείς, να μην επιβεβαιώσεις. Το να επιλέγεις την αβεβαιότητα είναι η απόλυτη πράξη θάρρους και το πρώτο, γενναίο βήμα προς την απελευθέρωση. Δεν είναι εύκολο να τολμήσεις να αφήσεις το φτυάρι. Όμως το πρώτο βήμα για να βγεις… είναι να σταματήσεις να σκάβεις.  

Μια προσωπική μαρτυρία

«Θυμάμαι την πρώτη φορά που αποφάσισα να μην κάνω τον καταναγκασμό. Ένιωθα σαν να να κάνω κάτι τελείως λάθος.. Η καρδιά μου χτυπούσε σαν τρελή, τα χέρια μου έτρεμαν. Όλα μέσα μου φώναζαν “κάν’ το, αλλιώς κάτι κακό θα συμβεί”. Και όμως… έμεινα. Δεν έκανα τίποτα. Έμεινα ακίνητη, μέσα στον φόβο. Δεν ένιωσα αμέσως καλύτερα. Αλλά εκεί, σε εκείνη τη σιωπή, κάτι άλλαξε. Για πρώτη φορά ένιωσα ότι ίσως μπορώ να σταθώ απέναντι στο τέρας. Και αυτή η παύση, που μου φάνηκε αδύνατη, ήταν το πρώτο πραγματικό βήμα προς την ελευθερία.»

 

Οι παιδικές μου αναμνήσεις μυρίζουν τηγανιτό αβγό και χλωρίνη. Στην κουζίνα υπήρχε πάντα η μυρωδιά του φαγητού ανακατεμένη με την έντονη μυρωδιά της απολύμανσης. Θυμάμαι τη μητέρα μου να τρίβει ασταμάτητα επιφάνειες, να αλλάζει σφουγγάρια συνέχεια και να μας υπενθυμίζει συνεχώς να πλένουμε τα χέρια μας. Το μήνυμα ήταν ξεκάθαρο: ο κόσμος είναι γεμάτος κινδύνους, κι αν θέλουμε να είμαστε ασφαλείς, πρέπει να είμαστε συνεχώς σε εγρήγορση.

Μεγαλώνοντας μέσα σε αυτό το περιβάλλον, δεν είχα την αίσθηση ότι κάτι είναι υπερβολικό. Οι φοβίες δεν παρουσιάζονταν ως παράλογες αλλά ήταν ενσωματωμένες στην καθημερινότητα. Όταν ακούς ξανά και ξανά ότι οι επιφάνειες είναι βρώμικες, ότι τα μικρόβια καραδοκούν, ότι μπορείς να αρρωστήσεις από το παραμικρό, το εσωτερικεύεις. Μαθαίνεις να εμπιστεύεσαι περισσότερο τον φόβο παρά την εμπειρία σου.

Αυτό ακριβώς είναι και ένα από τα πιο ύπουλα χαρακτηριστικά της Ιδεοψυχαναγκαστικής Διαταραχής (ΙΨΔ). Δεν έρχεται πάντα με έναν ξεκάθαρο τρόπο που σε κάνει να καταλαβαίνεις ότι κάτι «δεν πάει καλά». Στο διαδίκτυο αναφέρεται συχνά ότι οι ιδεοληψίες βιώνονται ως παράλογες και ξένες, ότι το άτομο συνήθως καταλαβαίνει πως δεν βγάζουν νόημα. Αυτό πράγματι συμβαίνει σε πολλές περιπτώσεις και είναι μια κλασική εικόνα που συναντά κανείς.

Όμως η δική μου εμπειρία, όπως και πολλών άλλων ανθρώπων, δείχνει ότι δεν είναι πάντα έτσι. Υπάρχουν και ιδεοληψίες που δεν μοιάζουν παράλογες. Αντίθετα, ταιριάζουν με τον τρόπο που αντιλαμβάνεσαι τον κόσμο. Δεν τις βλέπεις σαν «σκέψεις που σου επιτίθενται», αλλά σαν μέρος της δικής σου λογικής. Όταν έχεις μεγαλώσει σε ένα περιβάλλον που ενισχύει τους φόβους σου, αυτές οι ιδέες βρίσκουν έδαφος να παρουσιαστούν ως «φυσιολογικές ανησυχίες». Δεν αισθάνεσαι ότι σε κατακλύζει κάτι παράλογο ή υπερβολικό, αλλά ότι ακολουθείς έναν κανόνα που σε προστατεύει.

Αυτό έχει σοβαρή επίπτωση στη θεραπεία. Στις ιδεοληψίες που αναγνωρίζονται ως παράλογες, το άτομο βασανίζεται από τις σκέψεις του και συνήθως ζητά βοήθεια επειδή δεν αντέχει άλλο. Υπάρχει μια εσωτερική μάχη, μια αίσθηση ότι «κάτι δεν πάει καλά» με το μυαλό, και αυτή η αναγνώριση γίνεται συχνά αφετηρία για αλλαγή. Όταν όμως οι ιδεοληψίες μοιάζουν απόλυτα λογικές, η δυσκολία βρίσκεται αλλού: δεν αναγνωρίζεις εύκολα ότι αυτό που ζεις είναι υπερβολή. Δεν θεωρείς ότι πρόκειται για σύμπτωμα αλλά αντίθετα, μπορεί να πιστεύεις ότι οι άλλοι είναι απρόσεκτοι, ότι εσύ είσαι ο μόνος που βλέπει την πραγματική απειλή.

Για πολλά χρόνια έβλεπα τη συμπεριφορά μου ως κάτι φυσιολογικό. Έπλενα τα χέρια μου ξανά και ξανά, καθάριζα το σπίτι ώρες ατελείωτες, απέφευγα να αγγίξω αντικείμενα που θεωρούσα «μολυσμένα». Δεν είχα την αίσθηση ότι με κυριεύει μια διαταραχή. Ένιωθα ότι είμαι απλώς πιο προσεκτικός από τους άλλους. Η αλήθεια είναι ότι η ΙΨΔ μπόρεσε να κρυφτεί πίσω από αυτήν τη φαινομενική λογικότητα.

Όταν ξεκίνησα θεραπεία, η αντίσταση ήταν μεγάλη. Δεν ήθελα να πιστέψω ότι όλα όσα έκανα ήταν αποτέλεσμα μιας ψυχικής διαταραχής. Η ιδέα ότι θα σταματούσα να καθαρίζω με τον τρόπο που είχα μάθει μού φαινόταν αδιανόητη. «Κι αν όντως μολυνθώ;», «κι αν οι άλλοι κάνουν λάθος και εγώ έχω δίκιο;». Αυτές οι σκέψεις δεν έμοιαζαν παράλογες, αλλά έμοιαζαν με λογικά επιχειρήματα. Και αυτή η πεποίθηση με έκανε να αμφισβητώ όχι μόνο τη θεραπεία, αλλά και την θεραπεύτριά μου.

Η αντίσταση στη θεραπεία είναι συχνό φαινόμενο σε περιπτώσεις όπου κυριαρχούν ιδέες που δεν φαίνονται υπερβολικές. Δεν είναι απλώς ότι φοβάσαι να εκτεθείς στις αγχωτικές καταστάσεις, αλλά ότι δεν βλέπεις τον λόγο να το κάνεις. Αν βαθιά μέσα σου πιστεύεις ότι οι σκέψεις σου αντανακλούν την πραγματικότητα, τότε γιατί να τις αμφισβητήσεις; Είναι σαν να σου ζητούν να αγνοήσεις την ίδια σου τη λογική.

Χρειάστηκε πολύς χρόνος για να αποδεχτώ ότι η αλήθεια δεν ήταν αυτή που νόμιζα. Ότι οι κανόνες που ακολουθούσα δεν με προστάτευαν πραγματικά, αλλά με παγίδευαν. Ότι ο κόσμος δεν είναι τόσο επικίνδυνος όσο με έμαθαν να πιστεύω. Η θεραπεία δεν ήταν εύκολη. Κάθε βήμα προς την αλλαγή έμοιαζε με προδοσία προς τον ίδιο μου τον εαυτό. Αλλά σιγά σιγά κατάλαβα ότι το πραγματικό θάρρος δεν είναι να συνεχίζεις τις τελετουργίες σου, αλλά να σταματάς να τους δίνεις δύναμη.

Σήμερα ξέρω ότι η ΙΨΔ δεν έχει μόνο μία όψη. Οι ιδεοληψίες δεν είναι πάντα «παράλογες» στα μάτια αυτού που τις ζει αλλά κάποιες φορές μοιάζουν απολύτως λογικές. Και αυτές είναι οι πιο δύσκολες, γιατί αναγνωρίζονται πιο αργά και δημιουργούν μεγαλύτερη αντίσταση στη θεραπεία.

Το πιο σημαντικό που έμαθα είναι ότι, ακόμη κι αν στην αρχή δεν πιστεύεις ότι χρειάζεσαι βοήθεια, η θεραπεία μπορεί να σε βοηθήσει να δεις τον κόσμο διαφορετικά. Να καταλάβεις ότι η υπερβολή δεν είναι αλήθεια, αλλά σύμπτωμα. Και ότι υπάρχει ζωή πέρα από τον φόβο, ακόμη κι αν για χρόνια έμοιαζε να είναι το μόνο πράγμα που σε κρατούσε ασφαλή.

Επιστημονικό σχόλιο

Γράφει η Γκόλφω Λιαμάκη

Η παραπάνω εμπειρία αναδεικνύει μια λιγότερο γνωστή πλευρά της Ιδεοψυχαναγκαστικής Διαταραχής: ότι οι ιδεοληψίες δεν βιώνονται πάντα ως παράλογες, αλλά μπορεί να φαίνονται απολύτως λογικές. Σε αυτές τις περιπτώσεις, η διάγνωση καθυστερεί και η θεραπεία συναντά μεγαλύτερη αντίσταση.

Στη βιβλιογραφία, η Ιδεοψυχαναγκαστική Διαταραχή (ΙΨΔ) συχνά περιγράφεται ως μια κατάσταση όπου οι ιδεοληψίες βιώνονται ως παράλογες και ξένες προς το άτομο. Αυτό πράγματι ισχύει σε πολλές περιπτώσεις, αλλά δεν καλύπτει όλο το φάσμα της διαταραχής. Υπάρχουν και ιδεοληψίες που βιώνονται ως λογικές και απόλυτα ταιριαστές με τον τρόπο που το άτομο αντιλαμβάνεται τον κόσμο. Σε αυτές τις περιπτώσεις, η ΙΨΔ «κρύβεται» πίσω από τη φαινομενική κανονικότητα, με αποτέλεσμα η διάγνωση να καθυστερεί και η ίδια η διαταραχή να παγιώνεται.

Όταν οι σκέψεις και οι συμπεριφορές δεν φαίνονται υπερβολικές στο ίδιο το άτομο, η αναγνώριση του προβλήματος είναι πολύ πιο δύσκολη. Αυτό συχνά οδηγεί σε αντίσταση στη θεραπεία: το άτομο μπορεί να αμφισβητεί τον θεραπευτή, να θεωρεί ότι οι δικοί του φόβοι είναι δικαιολογημένοι ή να δυσκολεύεται να μπει στη διαδικασία της αλλαγής. Η θεραπεία τότε δεν ξεκινά από την «προφανή υπερβολή», αλλά από τη σταδιακή κατανόηση ότι αυτό που μοιάζει φυσιολογικό είναι στην πραγματικότητα σύμπτωμα.

Η ψυχοθεραπεία και ιδιαίτερα οι επιστημονικά τεκμηριωμένες μέθοδοι, όπως η Γνωσιακή-Συμπεριφορική Θεραπεία με Έκθεση και Παρεμπόδιση Αντίδρασης (ΕμΠΑ), μπορεί να βοηθήσει το άτομο να αναγνωρίσει την υπερβολή, να μάθει να αμφισβητεί τον φόβο και να δοκιμάζει νέους τρόπους αντιμετώπισης χωρίς τις καταναγκαστικές συμπεριφορές. Παρότι η πορεία αυτή μπορεί να είναι πιο αργή και απαιτητική, τα αποτελέσματα είναι βαθιά απελευθερωτικά: το άτομο μαθαίνει να ξεχωρίζει την πραγματικότητα από τη διαστρεβλωμένη εικόνα που του υπαγορεύει η διαταραχή και να ξανακερδίζει χώρο για μια πιο ελεύθερη και πιο ποιοτική  ζωή.

Με την κατάλληλη θεραπεία, η ΙΨΔ δεν χρειάζεται να καθορίζει τη ζωή. Μπορεί να αντιμετωπιστεί και να αφήσει χώρο για όσα πραγματικά έχουν αξία.

Γράφει η Γκόλφω Λιαμάκη

Ίσως έχεις δει ή θυμάσαι ένα παιδικό παιχνίδι που ονομάζεται κινέζικη παγίδα για τα δάχτυλα (chinese finger trap). Είναι ένας πλεγμένος κύλινδρος από μπαμπού ή χαρτί. Τοποθετείς τους δύο δείκτες των χεριών σου στις δύο αντίθετες εισόδους του κυλίνδρου και, μόλις προσπαθήσεις να τους τραβήξεις προς τα έξω, η παγίδα σφίγγει γύρω από τα δάχτυλά σου. Όσο περισσότερο τραβάς για να τα ελευθερώσεις, τόσο πιο σφιχτά σε κρατάει. Ο μόνος τρόπος να απελευθερωθείς είναι να κάνεις κάτι αντίθετο με το ένστικτο: να χαλαρώσεις και να σπρώξεις τα δάχτυλά σου προς τα μέσα. Μόνο τότε η πλέξη χαλαρώνει και τα δάχτυλα απελευθερώνονται.

Αυτή η απλή, παιχνιδιάρικη παγίδα περιγράφει τέλεια τη λειτουργία και τον φαύλο κύκλο της Ιδεοψυχαναγκαστικής Διαταραχής (ΙΨΔ).

Όσο ανακουφίζεσαι, τόσο παγιδεύεσαι

Η ΙΨΔ δεν είναι θέμα εμμονής με την τάξη ή αγάπης για την καθαριότητα, όπως πολλοί λανθασμένα πιστεύουν. Είναι ένας εσωτερικός φαύλος κύκλος στον οποίο εγκλωβίζονται οι πάσχοντες. Ξεκινά με μια ανεπιθύμητη σκέψη ή εικόνα· κάτι που προκαλεί έντονο φόβο, αμφιβολία, ενοχή ή ντροπή. Το άτομο αισθάνεται πως πρέπει να ξεφύγει από έναν υποκειμενικό κίνδυνο και προσπαθεί να το κάνει μέσω της αποφυγής ή/και των καταναγκασμών.

Αυτές οι πράξεις έχουν έναν κοινό σκοπό: να προσφέρουν ασφάλεια, κρατώντας το άτομο μακριά από την υποκειμενική απειλή. Όμως, όπως και στην κινεζικη παγίδα, όσο πιο έντονα προσπαθεί κανείς να ξεφύγει από αυτόν τον υποτιθέμενο κίνδυνο, τόσο περισσότερο εγκλωβίζεται. Κάθε φορά που συμβαίνει αυτό, ο εγκέφαλος “μαθαίνει” πως η σκέψη ή εικόνα ήταν απειλητική και η ανακούφιση αναγκαία. Έτσι, την επόμενη φορά, ο φόβος επιστρέφει δυνατότερος, και η ανάγκη για καταναγκασμό ακόμη πιο επιτακτική. Ο φαύλος κύκλος ενισχύεται και η παγίδα σφίγγει. Το άτομο παγιδεύεται όλο και βαθύτερα στη διαταραχή.

Φυσιολογική αντίδραση σε έναν υποκειμενικό κίνδυνο

Η ΙΨΔ ενεργοποιεί το σύστημα μάχης ή φυγής (fight or flight response), δηλαδή τον μηχανισμό του οργανισμού που κινητοποιείται όταν ανιχνεύει απειλή. Το σώμα και ο νους προετοιμάζονται να αντιδράσουν άμεσα για να προστατευτούν. Έτσι, το άτομο με ΙΨΔ στην πραγματικότητα δεν κάνει κάτι παράλογο όταν προσπαθεί να εξασφαλίσει ασφάλεια μέσω των καταναγκασμών ή/και της αποφυγής. Αντιθέτως, ακολουθεί ένα βαθιά ανθρώπινο, ενστικτώδες μονοπάτι:  αυτό της απομάκρυνσης από τον κίνδυνο.

Το πρόβλημα στην ΙΨΔ είναι ότι δεν υπάρχει πάντα μια πραγματική εξωτερική απειλή· τουλάχιστον όχι στον βαθμό και στην ένταση που βιώνεται από τον πάσχοντα. Το σύστημα μάχης ή φυγής ενεργοποιείται απέναντι σε μια υποκειμενική απειλή, δηλαδή σε κάτι που μοιάζει απειλητικό, ακόμη κι αν στην πραγματικότητα δεν είναι. Και παρότι ο πάσχων αντιδρά φυσιολογικά, με βάση το ένστικτο προστασίας, απέναντι σε αυτό που βιώνει ως απειλή, καταλήγει να παγιδεύεται στον φαύλο κύκλο της διαταραχής.

Η λύση: Δεν τραβάς, αφήνεσαι

Η θεραπεία που έχει αποδειχθεί αποτελεσματική για την ΙΨΔ, δηλαδή η Γνωσιακή-Συμπεριφορική Θεραπεία με Έκθεση με Παρεμπόδιση της Αντίδρασης (ΕμΠΑ), βασίζεται ακριβώς σε αυτό το αντίστροφο βήμα: Όπως με την κινέζικη παγίδα, πρέπει να πας κόντρα στο ένστικτο. Δεν τραβάς. Δεν υποκύπτεις στην άμεση ανακούφιση προσπαθώντας να διαφύγεις τον υποτιθέμενο κίνδυνο.  Μένεις με το άγχος, χωρίς να αποφεύγεις ή να κάνεις καταναγκασμούς. Μαθαίνεις να ζεις χωρίς να είσαι απολύτως σίγουρος. Μαθαίνεις να συνυπάρχεις με την αβεβαιότητα, όσο άβολη κι αν είναι.

Δεν είναι εύκολο. Πηγαίνει ενάντια σε ένα θεμελιώδες ανθρώπινο ένστικτο: την ανάγκη για ασφάλεια και βεβαιότητα. Χρειάζεται θάρρος, εξειδικευμένη καθοδήγηση και υπομονή. Και σιγά-σιγά, η παγίδα χαλαρώνει. Η ΙΨΔ μπορεί να μοιάζει με μια παγίδα χωρίς τέλος, όμως υπάρχει διέξοδος. Η πραγματική ανακούφιση δεν έρχεται μέσα από περισσότερους ελέγχους ή διαβεβαιώσεις, αλλά από την αποδοχή της αβεβαιότητας και τη σταδιακή έκθεση σε ό,τι προκαλεί φόβο. Με την κατάλληλη καθοδήγηση, η παγίδα της ΙΨΔ μπορεί να σπάσει και η λειτουργικότητα να αποκατασταθεί. 

 

Η Ιδεοψυχαναγκαστική Διαταραχή με έπιασε στον ύπνο – και μεταφορικά, και κυριολεκτικά.

Ήμουν 24 χρονών, έγκυος στο πρώτο μου παιδί, στον πέμπτο μήνα. Πετούσα από χαρά. Ανυπομονούσα να γίνω μητέρα και κάθε βράδυ ονειρευόμουν το μωρό μου. Ήταν μια περίοδος ευτυχίας, γεμάτη όνειρα και προσμονή. Ώσπου ένα βράδυ, ξύπνησα – όπως συνέβαινε συχνά τότε – και λίγο πριν ξανακοιμηθώ, μια σκοτεινή, αστραπιαία σκέψη πέρασε απ’ το μυαλό μου:

«Κι αν βλάψω το μωρό μου; Κι αν όλα καταστραφούν;»

Ήταν σαν ηλεκτροσόκ. Πάγωσα. Ένιωσα ότι κάτι ανείπωτο με είχε αγγίξει. Δεν ήξερα τι ήταν αυτό που σκέφτηκα. Δεν ήμουν εγώ. Και όμως, ήταν το δικό μου μυαλό που το είχε παράξει. Από εκείνη τη στιγμή, το μυαλό μου δεν ξαναγύρισε στην ησυχία.

Οι σκέψεις έγιναν καταιγίδα. Μέρες και νύχτες βασανιζόμουν από εικόνες και σενάρια για το πώς, άθελά μου ή ηθελημένα, θα μπορούσα να προκαλέσω κακό στο αγέννητο παιδί μου. Φοβόμουν τα χέρια μου, τα μαχαιροπίρουνα, το καυτό νερό, ακόμα και το περπάτημά μου – μην τυχόν και γλιστρήσω, μην τυχόν και πέσω πάνω στην κοιλιά μου επίτηδες. Έπαψα να εμπιστεύομαι τον ίδιο μου τον εαυτό.

Άρχισα να αποσύρομαι. Δεν μιλούσα. Δεν έτρωγα. Έχασα βάρος ενώ θα έπρεπε να παίρνω. Σκεφτόμουν ότι ίσως να ήταν καλύτερα να πεθάνω, παρά να διακινδυνεύσω τη ζωή του παιδιού μου.

Κανείς δεν ήξερε τι συμβαίνει. Ήταν 1978. Η ψυχική υγεία ήταν σχεδόν ταμπού. Οι δικοί μου με πήγαιναν σε παπάδες για να με «διαβάσουν», να φύγει το κακό πνεύμα. Κι εγώ ντρεπόμουν, σιωπούσα, υπέμενα.

Όταν τελικά γέννησα, περίμενα να ανακουφιστώ. Και όντως, οι σκέψεις για το μωρό υποχώρησαν σταδιακά. Όμως η ΙΨΔ δεν είχε τελειώσει. Είχε μόλις αρχίσει.

Οι σκέψεις άλλαξαν μορφή. Δεν περιορίζονταν πια μόνο στο δικό μου παιδί. Τώρα αφορούσαν οποιοδήποτε παιδί. Φοβόμουν ότι θα βλάψω ξένα παιδιά – στο πάρκο, στον δρόμο, σε κοινωνικές συναναστροφές. Έφτασα να αποφεύγω σπίτια φίλων που είχαν παιδιά. Δεν άντεχα ούτε τη σκέψη ότι θα βρεθώ δίπλα τους. Άρχισα να αποφεύγω ανθρώπους, μέρη, καταστάσεις, μέχρι που η ζωή μου έγινε ένας λαβύρινθος αποφυγής.

Κι ύστερα ήρθε ο μεγαλύτερος φόβος: «Κι αν τρελαθώ; Κι αν χάσω τον έλεγχο και κάνω κάτι τρομερό; Κι αν καταλήξω μόνη, σε κάποιο ψυχιατρείο;»

Αυτός ο φόβος με παρέλυσε. Ζούσα με τη βεβαιότητα ότι αργά ή γρήγορα θα χάσω τα λογικά μου και όλοι θα με εγκαταλείψουν. Πίστευα ότι είμαι επικίνδυνη. Ότι είμαι μόνη. Και κυρίως, πίστευα ότι δεν επιτρέπεται να το πω σε κανέναν.

Χρειάστηκε να περάσουν πολλά χρόνια για να καταλάβω ότι όλα αυτά είχαν μια ρίζα. Και η ρίζα αυτή ξεκινούσε πολύ πιο πίσω – όταν ήμουν μόλις πέντε χρονών.

Θυμάμαι καθαρά εκείνη τη μέρα. Έπαιζα στην αυλή με άλλα παιδιά και πέταξα μια πέτρα – όπως συχνά κάνουν τα παιδιά. Χτύπησα κατά λάθος ένα μικρό αγοράκι στο μάτι. Δεν το ήθελα. Δεν το περίμενα. Όταν οι γονείς του έφτασαν, με απείλησαν, με κατηγόρησαν. Με φώναζαν «επικίνδυνη». Έκλαιγα, έκρυβα το πρόσωπό μου. Για μέρες ήμουν κλειδωμένη στο σπίτι, μακριά απ’ όλους. Ένιωθα πως είχα κάνει κάτι τρομερό. Πως ήμουν κακιά. Κανείς δεν μου εξήγησε τότε τι σημαίνει λάθος, τι σημαίνει ατύχημα, τι σημαίνει συγχώρεση.

Αυτό το παιδί έμεινε μέσα μου – και κάθε φορά που μια σκέψη τρόμου ερχόταν, ήταν σαν να με έπιανε εκείνη η ίδια, παιδική φωνή:
«Θα το ξανακάνεις. Είσαι επικίνδυνη. Πρόσεξε.»

Χρειάστηκε να περάσουν δεκαετίες μέχρι να μάθω το όνομα αυτού που με βασάνιζε:  Ιδεοψυχαναγκαστική Διαταραχή.

Και μαζί με αυτό, να αρχίσει το δικό μου ταξίδι προς την κατανόηση, τη θεραπεία και – σιγά σιγά – την αποκατάσταση της εμπιστοσύνης στον εαυτό μου.


Επιστημονικό σχόλιο

Γράφει η Γκόλφω Λιαμάκη

Η μαρτυρία αυτή αναδεικνύει με ιδιαίτερη ευκρίνεια μια από τις λιγότερο αναγνωρισμένες εκφάνσεις της Ιδεοψυχαναγκαστικής Διαταραχής (ΙΨΔ): τις ιδεοληψίες σχετιζόμενες με πρόκληση βλάβης, ειδικά στο πλαίσιο της εγκυμοσύνης και της μητρότητας. Οι σκέψεις αυτές δεν συνιστούν πραγματική πρόθεση ή επιθυμία για επιθετική πράξη. Αντιθέτως, βιώνονται ως ακούσιες, ανεπιθύμητες και αποκρουστικές, προκαλώντας έντονο άγχος και συναισθηματική δυσφορία, λόγω της ασυμφωνίας τους με τις προσωπικές αξίες και την ταυτότητα του ατόμου.

Σε αρκετές περιπτώσεις, η θεματική των ιδεοληψιών επεκτείνεται και σε άλλους πληθυσμούς (όπως ξένα παιδιά), οδηγώντας σε γενίκευση των φόβων και, κατ’ επέκταση, σε εκτεταμένες συμπεριφορές αποφυγής, οι οποίες περιορίζουν σημαντικά τη λειτουργικότητα του ατόμου. Παράλληλα, η εμφάνιση του φόβου απώλειας ελέγχου ή “τρέλας” αποτελεί συχνό σύμπτωμα, χωρίς ωστόσο να υποδηλώνει ψυχωσική διαταραχή, καθώς το άτομο διατηρεί την επίγνωση της παράλογης φύσης των σκέψεων του και επιχειρεί να τις καταπνίξει.

Στην παρούσα μαρτυρία διαφαίνεται και η πιθανή συνεισφορά πρώιμου ψυχικού τραύματος στη διαμόρφωση της ψυχοπαθολογίας: ένα παιδικό ατύχημα, που συνδέθηκε με υπερβολική ενοχή, απειλή και κοινωνική απομόνωση, μπορεί να ενισχύσει το αίσθημα υπερβολικής ευθύνης και υπέρμετρης ανάγκης για έλεγχο, τα οποία αποτελούν γνωστά χαρακτηριστικά της ΙΨΔ.

Η Ιδεοψυχαναγκαστική Διαταραχή είναι μια νευροψυχιατρική διαταραχή με ισχυρό βιολογικό υπόβαθρο, η οποία ανταποκρίνεται καλά στη Γνωσιακή Συμπεριφοριστική Θεραπεία με Έκθεση και Παρεμπόδιση των Καταναγκασμών (ERP), καθώς και, σε αρκετές περιπτώσεις, στη φαρμακευτική αγωγή με SSRIs.

Η έγκαιρη διάγνωση, η αποστιγματοποίηση και η πρόσβαση σε εξειδικευμένη θεραπεία αποτελούν καθοριστικές παραμέτρους για την αποκατάσταση της λειτουργικότητας και της ποιότητας ζωής των πασχόντων.

Αξίζει να σημειωθεί ότι, αν και η μαρτυρία αναφέρεται σε εμπειρία εγκύου γυναίκας, η ΙΨΔ με ιδεοληψίες σχετιζόμενες με πρόκληση βλάβης μπορεί να εμφανιστεί και σε άνδρες, συμπεριλαμβανομένων νέων πατέρων.