Ιδεοψυχαναγκαστική Διαταραχή Σχετιζόμενη με την Ηθική και τη Θρησκεία

Προειδοποίηση: Το άρθρο περιλαμβάνει πληροφορίες οι οποίες δυνητικά μπορεί να ενεργοποιήσουν ή να επιδεινώσουν ιδεοληψίες με θρησκευτικό περιεχόμενο

Για τους πάσχοντες με Ιδεοψυχαναγκαστική Διαταραχή Σχετιζόμενη με την Ηθική και τη Θρησκευτικότητα (ΗΘ-ΙΨΔ), οποιαδήποτε κατάσταση ενέχει θρησκευτικό χαρακτήρα (π.χ., γάμος, βάπτιση, κηδεία, προσευχή, ταινίες θρησκευτικού περιεχομένου) μπορεί να είναι μία ιδιαίτερα δύσκολη πρόκληση. Η ΗΘ-ΙΨΔ είναι ένας σχετικά συχνός τύπος της Ιδεοψυχαναγκαστικής Διαταραχής, ο οποίος χαρακτηρίζεται από αβεβαιότητα, ενοχές και αίσθημα φόβου που σχετίζεται με θέματα που αφορούν την ηθικότητα και τη θρησκεία. Οι πάσχοντες με ΗΘ-ΙΨΔ νιώθουν έντονη αμφιβολία και ανησυχούν υπερβολικά μήπως κάτι που σκέφτηκαν ή έκαναν μπορεί να αποτελεί βλασφημία, αμαρτία ή ανηθικότητα, όταν στην πραγματικότητα κάτι τέτοιο είναι αβάσιμο ή τουλάχιστον υπερβολικό. Για παράδειγμα, κάποιος με αυτόν τον τύπο της διαταραχής μπορεί να ανησυχεί ότι δεν είπε σωστά την προσευχή του ή δεν την είπε με αρκετή ευλάβεια. Ως συνέπεια, μπορεί να φοβάται ότι θα τιμωρηθεί και να επαναλαμβάνει την προσευχή του μία δεύτερη και ενδεχομένως μία τρίτη και μία τέταρτη φορά, μέχρι να νιώσει ανακούφιση από τις ενοχές και τον φόβο της τιμωρίας. Μπορεί επίσης να ανησυχεί ότι δεν κάνει αρκετές καλές πράξεις ή να ανησυχεί ότι κάνει μεν καλές πράξεις, τις κάνει όμως μόνο για εγωιστικούς λόγους. Μπορεί επιπλέον να ανησυχεί ότι έχει βλάσφημες σκέψεις και ότι προσβάλλει τον Θεό.

Πώς εκδηλώνεται η ΗΘ-ΙΨΔ;

Όπως συμβαίνει σε όλες τις μορφές της διαταραχής, η ΗΘ-ΙΨΔ χαρακτηρίζεται από μεγάλη ετερογένεια και ποικιλομορφία μεταξύ των πασχόντων. Ως εκ τούτου, ενώ ένας πάσχων μπορεί να προσεύχεται επαναλαμβανόμενα μπροστά σε θρησκευτικές εικόνες για να απαλλαγεί από το αίσθημα της αβεβαιότητας, της ενοχής και τον φόβο της αμαρτίας, ένας άλλος μπορεί να τις αποφεύγει εντελώς από φόβο μήπως του ενεργοποιήσουν ιδεοληψίες και αμφιβολίες επικεντρωμένες στη θρησκεία και την ηθική.

Οι συνήθεις ιδεοληψίες που χαρακτηρίζουν τα άτομα με ΗΘ-ΙΨΔ και εκδηλώνονται με έντονη αβεβαιότητα, ενοχή και φόβο και εμπίπτουν σε τέσσερις γενικές κατηγορίες (βλ. Abramowitz & Jacoby, 2014): 

1. Η πρώτη κατηγορία αφορά σκέψεις ή/και εικόνες, οι οποίες δεν σχετίζονται ειδικά ή άμεσα με τη θρησκεία. Αφορούν σκέψεις ή/και εικόνες, οι οποίες σχετίζονται για παράδειγμα με τη βία, το σεξ ή με ανήθικες πράξεις, οι οποίες ερμηνεύονται από τον πάσχοντα, τουλάχιστον εν μέρει, μέσα από ένα θρησκευτικό πρίσμα. Ένα παράδειγμα που εμπίπτει σε αυτή την κατηγορία αφορά επαναλαμβανόμενες και επίμονες σκέψεις ή/και εικόνες ομοφυλοφιλικού ή αιμομικτικού περιεχομένου, οι οποίες ερμηνεύονται ως αμαρτία και οι οποίες ωθούν τον πάσχοντα σε εξαντλητικές καταναγκαστικές πράξεις συγχώρεσης και εξιλέωσης (π.χ., μέσω της προσευχής) ή/και σε αναζήτηση καθησυχασμού από ιερωμένους ή/και τους οικείους του.
2. Η δεύτερη κατηγορία αφορά σκέψεις ή/και εικόνες, οι οποίες σχετίζονται άμεσα με τη θρησκεία και οι οποίες γενικά θεωρούνται βλάσφημες. Οι ιδεοληψίες που εμπίπτουν σε αυτή την κατηγορία αναγκάζουν τους πάσχοντες να προβούν σε καταναγκαστικές πράξεις, οι οποίες μπορεί να μη σχετίζονται άμεσα με τη θρησκεία (π.χ., σχολαστικό πλύσιμο των χεριών ως πράξη εξαγνισμού από το αίσθημα της αμαρτίας). Ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα μπορεί να αφορά τον ιδεοληπτικό φόβο της βεβήλωσης των θρησκευτικών εικόνων ή της εξύβρισης των Θείων Προσώπων ή του ιερέα την ώρα της Θείας Λειτουργίας και της πλήρους αποφυγής καταστάσεων που σχετίζονται με τη θρησκεία για τη διασφάλιση της μη τέλεσης των βλάσφημων πράξεων.
3. Η τρίτη κατηγορία αφορά σκέψεις και ανησυχίες που αφορούν ζητήματα πίστης και ηθικής, οι οποίες μετεξελίσσονται σε ιδεοληψίες και σε καταναγκασμούς διαβεβαίωσης και καθησυχασμού. Ένα παράδειγμα μπορεί να αφορά ανησυχίες και ενοχές σχετικά με μια στάση που ένας πιστός μπορεί να υιοθετεί για ένα ηθικό ζήτημα, η οποία δε συμφωνεί με την απόλυτη θέση της Πίστης του σχετικά με το συγκεκριμένο ζήτημα. Για παράδειγμα, μπορεί κάποιος πιστός να νιώθει ότι σε κάποιες περιπτώσεις η έκτρωση δικαιολογείται ή να έχει σεξουαλική ζωή εκτός γάμου και ως εκ τούτου να βασανίζεται από έντονη αβεβαιότητα και ενοχές σχετικά με το αν είναι «αρκετά πιστός» και να αναζητά διαβεβαιώσεις από ιερωμένους ή/και τους οικείους του.
4. Η τέταρτη κατηγορία αφορά ανησυχίες, αμφιβολίες και ενοχές σχετικά με το κατά πόσο κάποιος πιστός ακολουθεί απόλυτα τους κανόνες και τις εντολές που ορίζει η θρησκεία του ή αν είναι «αρκετά πιστός». Σε αυτές τις περιπτώσεις, οι πάσχοντες αισθάνονται ότι επιθυμούν να ενεργούν σύμφωνα με τη θρησκεία τους, διακατέχονται όμως από έντονη αβεβαιότητα και ανησυχία μήπως δεν ακολουθούν απόλυτα όσα ορίζει η Πίστη τους.

Οι καταναγκασμοί που χαρακτηρίζουν τα άτομα με ΗΘ-ΙΨΔ μπορεί να είναι φανεροί, συχνά ωστόσο συνυπάρχουν και νοεροί καταναγκασμοί.

Οι συνήθεις φανεροί καταναγκασμοί  στην ΗΘ-ΙΨΔ περιλαμβάνουν:

• Συχνή εξομολόγηση για τυχόν αμαρτωλές πράξεις ή συμπεριφορές
• Αναζήτηση διαβεβαίωσης από ιερωμένους ή/και οικεία πρόσωπα
• Επαναλαμβανόμενες τελετουργίες κάθαρσης και εξαγνισμού
• Πράξεις αυτοθυσίας
• Αποφυγή χώρων και καταστάσεων λατρείας (π.χ., της Θείας Λειτουργίας ή του Εσπερινού), οι οποίες ενεργοποιούν ή/και επιδεινώνουν τις ιδεοληψίες που σχετίζονται με θέματα ηθικής ή θρησκείας στους πάσχοντες με ΗΘ-ΙΨΔ.

 Οι συνήθεις νοεροί καταναγκασμοί στην ΗΘ-ΙΨΔ περιλαμβάνουν:

• Υπερβολική προσευχή, συχνά με τελετουργικό τρόπο
• Νοερή επανάληψη ιερών εικόνων ή φράσεων από ιερά Κείμενα
• Νοερή επανάληψη ιερών φράσεων ή αποσπασμάτων (π.χ., Κύριε Ιησού Χριστέ ελέησον με τον αμαρτωλό).

Πώς διαχωρίζεται η ΗΘ-ΙΨΔ από τις υγιείς θρησκευτικές πρακτικές;

Σε ορισμένες περιπτώσεις είναι αρκετά δύσκολο να γίνει διάκριση ανάμεσα στην ΗΘ-ΙΨΔ και στις υγιείς θρησκευτικές πρακτικές, ειδικά επειδή τα θέματα στα οποία επικεντρώνονται οι πάσχοντες με ΗΘ-ΙΨΔ έχουν συχνά κάποια βάση στις συμβατικές θρησκευτικές πεποιθήσεις και πρακτικές. Επιπλέον, ορισμένα μέλη της θρησκευτικής κοινότητας των πασχόντων άθελά τους μπορεί να ενθαρρύνουν την ΗΘ-ΙΨΔ, θεωρώντας την λανθασμένα απλώς ως υπερβολική (αλλά αβλαβή) θρησκευτική ευλάβεια. Ωστόσο, σύμφωνα με τους Abramowitz & Jacoby (2014) χαρακτηριστικό των πασχόντων με ΗΘ-ΙΨΔ είναι ότι εστιάζουν υπερβολικά σε μια συγκριτικά ασήμαντη και επουσιώδη πτυχή της θρησκείας τους, ενώ ταυτόχρονα παραβλέπουν ή αγνοούν πιο θεμελιώδεις κανόνες και πρακτικές της θρησκείας τους. Μπορεί, για παράδειγμα, από τον ακραίο φόβο της τιμωρίας από τον Θεό σε περίπτωση που ενεργοποιηθούν «βρόμικες» σκέψεις στη διάρκεια της προσευχής ή της Θείας Λειτουργίας, οι πάσχοντες να αποφεύγουν να εμπλέκονται σε κάθε είδους θρησκευτική πρακτική, γεγονός που έρχεται σε πλήρη αντίθεση με τα θρησκευτικά τους πιστεύω.

Οι υγιείς  θρησκευτικές πρακτικές, από την άλλη πλευρά, χαρακτηρίζονται γενικά από μία πιο ήπια και πιο ευέλικτη προσέγγιση σε ό,τι αφορά τα περισσότερα ζητήματα θρησκευτικής πίστης και πρακτικής, θεωρώντας την απόλυτη τήρησή τους ιδανική παρά επιτακτική και απαραίτητη για την αποφυγή της ενοχής και της τιμωρίας από τον Θεό, όπως συμβαίνει στην ΗΘ-ΙΨΔ. Ο βαθμός δυσφορίας που χαρακτηρίζει τις θρησκευτικές πρακτικές των πασχόντων αποτελεί μια ακόμη ένδειξη για ΗΘ-ΙΨΔ. Ενώ, επομένως, οι υγιείς  θρησκευτικές πρακτικές συνδέονται συνήθως με θετικά συναισθήματα, στην ΗΘ-ΙΨΔ επικρατεί ο  φόβος της τιμωρίας και οι ενοχές.

Πώς αντιμετωπίζεται η ΗΘ-ΙΨΔ;

Η Γνωσιακή Συμπεριφοριστική Ψυχοθεραπεία, και ειδικότερα η Έκθεση με Παρεμπόδιση Αντίδρασης (ΕμΠΑ), είναι η ψυχοθεραπεία εκλογής για την ΗΘ-ΙΨΔ, όπως και για κάθε άλλη μορφή της διαταραχής, σε συνδυασμό ή όχι με φαρμακευτική αγωγή.  Η αντιμετώπιση της ΗΘ-ΙΨΔ μπορεί, επίσης, ανάλογα με τις προτιμήσεις και τις ανάγκες του πάσχοντα, να περιλαμβάνει συμβουλευτική από θρησκευτικά πρόσωπα που προέρχονται από τη θρησκευτική κοινότητα  του πάσχοντα, τα οποία βοηθούν στην αποσαφήνιση θρησκευτικών ζητημάτων σχετικά με ένα συγκεκριμένο θέμα που απασχολεί έναν πάσχοντα με ΗΘ-ΙΨΔ.